ARASTA
Çarşı içinde Köprülü Mehmet Paşa Camii'nin yanı başında yer alır. Şehrin
en güçlü esnaf sınıfının yerleştiği yerdir. İçe dönük dükkanların karşılıklı
dizildiği iki sokaktan oluşan ve girişleri denetlenebilen bir şekil göstermektedir.
Dükkanların alış veriş için sokak boyunca dizilmeleri, sokakların kahve
önünde genişleyerek toplantılara imkan vermesi, açık ve kapalı toplantı
alanlarının bütünleşmesi gibi mekansal özellikler gösteren bir yaklaşımın
sonucudur. Saçak, kepenk ve bütün diğer elemanların kullanılış biçimlerinde
de aynı davranışın izleri görülür. İrili ufaklı bir çok Anadolu şehrinde,
çarşılarda karşımıza çıkan yeşilin burada da örtü olarak kullanıldığını
görmekteyiz. Yazın yeşeren yapraklarıyla asmalar bir örtü elemanı olarak
çarşı sokaklarında yayılmaktadır. Çarşıda iki uzun sokak ve bunları kesen
iki kısa yol vardır. Küçük kollardan doğudakinin genişlemesiyle bir açıklık
doğmuştur. Burası, uygun havalarda esnafın toplanmasına imkan veren "dua
meydanı" niteliğindedir. Bu açıklığın yanı başında, çarşının orta parselinin
yarısını kaplayan kahve yer alır. Dışarıdaki meydana açılan bu kahve esnafın
bütün olarak ortak işlerinin geçtiği bir yerdir. Örgüt toplantıları, törenler,
sınavlar burada yapılır, gerektiğinde üyeler burada yargılanırdı. Çarşının
iki yanında birer giriş yer alır Sokak boyunca arazinin eğilimine uyarak
dizilen toplam 48 dükkan bulunmaktadır. Çarşının ayrıca kahveye bitişik
bir çeşmesi de vardır. Çarşı bugün aslına uygun restore edilmiştir. Bütün
dükkanlar hizmet vermektedir. Arasta çarşısı şehrin en işlek yerlerinden
biri durumuna gelmiştir.
KAHVE
Dükkanları arasında görünüşü ve boyutlarıyla ayrı bir hacim olarak karşımıza
çıkar. Bu, başka bir deyişle, alışveriş ve üretim işleriyle, dinlenme, toplanma
ve bunun gibi işlerin görüldüğü yerdir. 6.5x8 m. boyutlarındaki bu hacim,
eve uygun bir takım elemanları ayıklanmış ve boyutça biraz büyümüş bir Türk
odası niteliğindedir. Ortada değişik kullanıma imkan veren bir açıklık bulunur.
Oturma yerleri (sedirler) pencerenin önünde, iç duvarları boylu boyunca
dolanır. Batı köşesi servise ayrılmıştır. Ocak, dolaplar ve tezgah burada
yer alır. Bütün bu saydıklarımız mimariyle bütünlük gösterirler ve kahvenin
başlıca eşyalarıdır. Dükkan parselleriyle birleşen sağır duvar dışında kahve
eşdeğerde pencerelerle dışarı açılır. Bu pencere sırası üçte bir raf (terek)
, altta oturma bölgesini ayıran bir yatay ahşap bant ile sınırlanır. Bu
yatay elemanların kullanışı gibi orta açıklıkta tavanın yükseltilmesi de
yanlızca biçimsel kaygılardan doğan bir davranış değildir.
DÜKKANLAR
Çarşının dükkanları birer üretim ve alışveriş birimi olarak karşımıza çıkar. Küçük zanaatçı malını burada işler ve pazar kurulan günlerin dışında yanlızca burada satar. 8 m2 ile 15 m2 arasında değişen bu küçük boyutlu dükkanlar aslında birer üretim alanıdır. İçeride yanlızca usta ve yardımcıları, malı işleyenler bulunur. Alışveriş, sokağa açılan tezgahlar üzerinde yürütülür. Dikilen yemeniler burada sergilenir, içeriye girmeyen alıcıya burada sunulur. Dükkan döşemesi sokaktan 40-50 cm. kadar yükselmiştir. Kapının açıldığı yerde, içeride, döşemeden bir basamak bir küçük antre bulunur. Bu evlerde gördüğümüz 'saki altı'na benzer bir ögedir. Bütün bu özellikler ayakkabı çıkarma geleneğinin dükkanlarda da sürmesinin, zanaatçıların içeride ilişki kurarak çalışmalarının bir sonucudur. Tezgah yükseklikleri, kepenklerin biçimlenmeleri ve en küçük detay özellikleri bile bu üretim tarzının çalışma sonuçlarını gösterir. Lonca düzeni gereğince hammadde dağıtımı kethudalar eliyle yürütüldüğünden, esnafa işleyebileceğinin dışında stok imkanı verilmediğinden ayrıca bir depo yeri düşünülmemiştir.
